Eski çağların balıkları ve günümüzdeki torunları

BALIKLAR en eski omurgalı hayvanlar grubunu meydana getirirler: Daha doğrusu, yeryüzünde gelişen ilk omurgalı hayvanlar onlardır. En eski balık fosilleri dört yüz milyon yıl öncesine aittir.
«Ostrakoderm» (yani kabukderili) denilen balıklar zırhla örtülüydü ve çeneleri yoktu. Kafaları ve vücutlarının ön kısmı, kemiksel bir dış örtünün içinde hapsolmuştu. Türlerin çoğu ufak ve ağır hareketliydi. Anlaşıldığına göre, denizin dibinde yiyecek bulmak için ölü organik maddeleri emerler ve korunmak için zırhlarına bel bağlarlardı. Bu eski balıkların hiç biri bugün yoktur: 280 milyon yıldır soyları tükenmiştir. Günümüzdeki en yakın akrabaları yuvarlak ağızlılar sınıfından (Cyclostomi) çenesiz balıklardır. Meselâ taş  emengiller.
Bundan sonra gelen milyonlarca yıl boyunca başka zırhlı balık grupları ortaya çıkmış ve kaybolmuştur. Köpek balıkları üç yüz milyon yıldan az eski jeolojik tortularda insanların karşısına çıkmaktadır. Bunların soyundan gelenler, iskeletlerinde sahici kemik yerine kıkırdak olan «kıkırdaklı  balıklar» sınıfını (Chondrichthyes), meydana getirmişlerdir.

Yaklaşık olarak aynı zamanda «kemikli balıklar» (Osteictıthyes) de yeryüzünde belirmiştir. Bugünkü balıkların çoğunluğunu içine alan bu grup, iskeletinin hiç değilse bir kısmında sahici kemiğin bulunmasıyle öbürlerinden ayrılır. Fakat çeşitlilikleri sebebiyle, bütün türlerde ortak özellikler bulmak güçtür. Hepsinin çeneleri ve en aşağı bir çift burun deliği vardır, fakat bazıları yüzgeçten ve puldan yoksundur. Sözün kısası, balıklara öz her özellik şu veya bu türde ya yoktur, ya da hemen hemen tanınmayacak kadar değişmeye  uğramıştır.
Kemikli  balıklar'ın çuk eski bir grubu: «saçak yüzgeçliler», şu bakımdan ilginçtir: İlk omurgalı kara hayvanları olan amfibyum'lar onların kökünden gelmiştir. Saçak yüzgeçliler bir zamanlar tatlı sulardaki başlıca avcı hayvanlar iken, bugün onlardan kala kala sadece iki tuzlu su türü kalmıştır. Bu «yaşayan fosiller» iki koelakant türüdür. Saçak  yüzgeçliler yakın akrabaları akciğerli balıklar'la birlikte, kemikli  balıkların başlıca bölümlerinden «burun deliği balıkları» nı (Choanichthyes) meydana getirirler. Bu alt takımın garip adı, kendiliklerinin veya atalarının ağzıyla bağlantılı bir burnu olmasından ileri gelir.
Beş akciğerli  balık ve iki saçak yüzgeçli'nin dışındaki bütün kemikli  balıklar, «tükel  ağızlılar» (Teleostomi) alt-takımına girerler. Bunlar dikenli  yüzgeçli balıklardır. Bilimsel adları, çenelerinin ve kafataslarının yapısında sahici kemiğin varlığına işaret eder. Dikenli  yüzgeçliler'den bazılarının, saçak yüzgeçliler'deki gibi etli kaideli yüzgeçleri varsa da bunların içindeki kemiklerin tertibi bambaşkadır.
Balıkların evrimiyle ilgili bir noktanın belirtilmesi gerekir. Omurgalı hayvanların en eski grubundan olmalarına ve bugün var olan bazılarının, eski tiplerle olan benzerliklerinden dolayı «yaşayan fosil» adına lâyık bulunmasına rağmen, günümüzdeki türlerin çoğunluğu, jeolojik ve evrimsel yönden herhangi bir kuş veya memeli kadar moderndir.