İRİ - AYAKLIGİLLER veya öbür adlarıyla ÇENGEL TAVUKLARI

İRİ-AYAKLIGİLLER» veya öbür adlarıyla «megapodlar» veya «çengel tavukları», Avustralya' nın tropikal kuşağıyla Doğu Hint adalarının ürkek tavuksu kuşlarıdır. Bu orta irilikteki kuşlar kuluçkanın uzmanı kesilmişlerdir. Bazen güneşten, başka defalar ayrışan maddelerin salıverdiği ısıdan, ya da volkanik kumların sıcaklığından faydalanırlar. Başka hiç bir kuş bu usulün sırrına erememiştir.
Yumurtalarını    barındırmak    için kazıp bir araya topladıkları muazzam toprak ve döküntü yığınlarım görünce, bu kuşların güçlü bacaklarıyla tırnaklarının faydası anlaşılır. Böyle bir yapı ilk yapıldığı yıl pek o kadar büyük değildir: 60 santim yüksekliğinde ve dibinde 1,5 metre eninde olabilir. Fakat birçok kuşaklara hizmet etmiş bulunan 4-5 m. boyunda   ve   10 -12   metre   eninde olanlarına da rastlanmıştır. Sadece 180 santim boyunda ve 12 metre çapında olan bir yuvanın on iki ton topraktan meydana geldiği hesaplanmıştır. Bu gibi iri  ayaklıgil yuvalan Avustralya'da yanlışlıkla yerli mezarı zannedilmiştir.
Tabiat bilginleri, tepenin yapısındaki bitkisel maddelerin, sürümek suretiyle kabuğu pürüzlü kahverengi yumurtaları ısıttığını tahmin etmektedirler. Civcivler yumurtadan kırk günde çıkarlar. Solomon adalarındaki iri  ayaklıgiller, yumurtalarını, arzın yüzeyinin altından gelen ısıyla ısınan volkanik kumların içine yumurtlarlar. Yavru iri  ayaklıgiller yumurtadan çıkar çıkmaz uçabilirler ve büyükleri tarafından terk edildiklerinden başlarının çaresine bakmak zorunda kalırlar. Yetişkin kuşların başları ile boyunlarının etrafında epey bir miktar çıplak deri vardır. Bazılarının boynunda sarkık deriler de bulunur. Başın etrafındaki bu çıplak kısımlar üreme mevsiminde parlak  rertklere  bürünürler.
Bilimsel aile adı, «Megapodiidae» olan iri  ayaklıgiller, en fazla Yeni Gine  ile Avustralya'da  kalabalıktır.
lar. Bilinen yirmi türlerinden on birine buralarda rastlanmıştır. Kuzeyde Filipinlere kadar olan adalarda iri-ayaklıgiller bulunur.
İri - ayaklıgiller'in uçuşu ağır ve uyuşuktur. Yerden gürültüyle havalanır ve az ötedeki bir tüneğe kadar kanat çırpar, sonra gizlenmek üzere tekrar yere inerler. Yeni Gine'de iri - ayaklıgilleri inceleyen tabiat bilginleri, bir tüfeğin ateşlenmesi gibi bir gürültüyle ürkütülmedikleri takdirde kolay kolay havalanmadıklarını görmüşlerdir.
İri - ayaklıgil türlerinden «kahverengi kıçlı megapod» (Aepypodius arfakianus), kuyruğunun üstünde kahverengilik olan siyahımsı bir kuştur. Uzun ve güçlü bacakları, bal renginde gözleri, gri ve elma yeşili renklerinde yüzü, şarap renginde ibiği ve boyun etleri vardır. Başka iri-ayaklıgil türlerinden sırtı kahverengi, karnı ise gri renkte olan «çengel tavuğu» (Megapodius duperreyi) üzerinde durulmaya değer.